การพัฒนาเครือข่ายสุขภาพมารดาและทารก : จังหวัดอุดรธานี

การพัฒนาเครือข่ายสุขภาพมารดาและทารก จังหวัดอุดรธานี


เกษมพร  ไชยเอีย  พัชนินทร์ อึ้งอัมพร  สุรีภรณ์  สีสิงห์

 

ที่มา

      ปัญหาอนามัยแม่และเด็กเป็นปัญหาสำคัญของทุกประเทศทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทยในพื้นที่ของจังหวัดอุดรธานี ยังเป็นปัญหาที่ท้าทายเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งปัญหาภาวะคลอดก่อนกำหนด ซึ่งได้รายงานอุบัติการณ์ในช่วงปี พ.. 2552-2557 ร้อยละ 8.58, 9.41, 8.79, 8.42, 7.66  และ 8.77 ตามลำดับ ซึ่งเป็นรายงานอุบัติการณ์ในระดับที่สูงของประเทศ

      สาเหตุของภาวะคลอดก่อนกำหนด ส่วนหนึ่งเกิดจากภาวะถุงน้ำคร่ำแตกก่อนการเจ็บครรภ์คลอด ความเจ็บป่วยของมารดา การติดเชื้อ ส่วนหนึ่งอาจไม่ทราบสาเหตุ จากข้อมูลของสมาชิกโครงการเครือข่ายสุขภาพมารดาและทารกเพื่อครอบครัวของเด็กและเยาวชนไทย ในพระอุปถัมภ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายา ในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ระหว่างเดือน มกราคม-มิถุนายน 2553 พบสาเหตุที่ทำให้การดำเนินงานยังไม่ประสบผลสำเร็จ สืบเนื่องมาจาก 1).ขาดการประสานงานในสหสาขาวิชาชีพ 2). สตรีตั้งครรภ์ยังขาดความรู้ความเข้าใจ ไม่ตระหนักถึงความสำคัญจึงเดินทางมารับการรักษาล่าช้า เป็นผลให้การยับยั้งการคลอดไม่ประสบผลสำเร็จ 3). การให้ความรู้  เริ่มทำในระยะไตรมาสที่ 3 ของการฝากครรภ์ เป็นเหตุให้สตรีตั้งครรภ์ขาดความตระหนักในช่วงตั้งครรภ์ระยะแรก  4). ภาวะเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดพบในสตรีที่ฝากครรภ์นอกเขตอำเภอเมืองมากกว่าในเขตอำเภอเมือง และ 5). ยังขาดความเชื่อมโยงเรื่องแนวทางการดูแลรักษาภาวะเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดระหว่างโรงพยาบาลศูนย์และโรงพยาบาลชุมชน ด้วยเหตุผลที่กล่าวมา เพื่อเป็นการตอบสนองนโยบาย จังหวัดอุดรธานี  จึงได้ดำเนินงานตามแนวทางการแก้ปัญหาของโครงการเครือข่ายสุขภาพมารดา และทารก ในพระอุปถัมภ์ฯ ดังนี้

การส่งเสริมสุขภาพสตรีตั้งครรภ์เชิงรุก

จังหวัดอุดรธานี เป็นหนึ่งในสมาชิกของเครือข่ายบริการสุขภาพที่ 8 (ภาพที่ 1) แบ่งเขตการให้บริการสุขภาพเป็น 4 โซน เพื่อการบริหารจัดการสุขภาพที่มีประสิทธิภาพและประสิทธิผล

  • โซนที่ 1 โรงพยาบาลแม่โซน ได้แก่ โรงพยาบาลเพ็ญ โรงพยาบาลลูกข่าย ได้แก่ โรงพยาบาลสร้างคอม และโรงพยาบาลหนองวัวซอ

  • โซนที่ 2 โรงพยาบาลแม่โซน ได้แก่ โรงพยาบาลกุมภวาปี โรงพยาบาลลูกข่าย ได้แก่ โรงพยาบาล   วังสามหมอ โรงพยาบาลศรีธาตุ  โรงพยาบาลโนนสะอาด โรงพยาบาลประจักษ์ศิลปาคม และโรงพยาบาล  หนองแสง

  • โซนที่ 3 โรงพยาบาลแม่โซน ได้แก่ โรงพยาบาลหนองหาน โรงพยาบาลลูกข่าย ได้แก่ โรงพยาบาลไชยวาน โรงพยาบาลทุ่งฝน  โรงพยาบาลกู่แก้ว โรงพยาบาลพิบูลย์รักษ์ และโรงพยาบาลบ้านดุง

  • โซนที่ 4 โรงพยาบาลแม่โซน ได้แก่ โรงพยาบาลบ้านผือ โรงพยาบาลลูกข่าย ได้แก่ โรงพยาบาลนายูง โรงพยาบาลน้ำโสม  และโรงพยาบาลกุดจับ

 ภาพที่ 1 แผนที่จังหวัดอุดรธานี

 

       การดูแลรักษาสตรีตั้งครรภ์ เริ่มตั้งแต่ระยะก่อนการตั้งครรภ์ ระยะฝากครรภ์ และระยะคลอด  มีบทบาทสำคัญในการป้องกัน และลดภาวะแทรกซ้อนในสตรีตั้งครรภ์ คณะกรรมการโครงการเครือข่ายสุขภาพมารดาและทารก เครือข่ายบริการที่ 8 จึงได้ทำการกำหนดนโยบายและจัดทำโครงการส่งเสริมสุขภาพสตรีตั้งครรภ์เชิงรุกในเครือข่ายบริการสุขภาพที่ 8 เพื่อลดลดอุบัติการณ์ รวมทั้งสาเหตุของการคลอดก่อนกำหนด โดยจัดให้มีระบบบริหารจัดการ ระบบกำกับติดตามงาน และประเมินผลในเรื่องต่างๆ ดังนี้

  1. พัฒนาคุณภาพการฝากครรภ์ของสถานีอนามัย และโรงพยาบาลชุมชน
  2. พัฒนาคุณภาพการดูแลการเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดในโรงพยาบาลชุมชน และโรงพยาบาล  แม่โซน
  3. ดำเนินงานป้องกันเชิงรุกในโรงเรียน และชุมชน เพื่อป้องกันการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น
  4. พัฒนาเครือข่ายระบบสารสนเทศและจัดทำฐานข้อมูล

แนวทางการนำไปสู่การปฏิบัติ

  1. จัดประชุมคณะกรรมการ และทำการพัฒนาทีมประเมินผล
  2. นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดอุดรธานีมอบนโยบายการดำเนินงานในปี พ.ศ. 2557 เพื่อให้เกิด ผลกระทบต่อสภาวะสุขภาพของประชาชนที่ดีขึ้น
  3. กำหนดแผนพัฒนาระบบบริการสาขาแม่และเด็ก ดังนี้
    1. ประกาศนโยบายงานอนามัยแม่และเด็ก 4 ประเด็น คือ ANC คุณภาพ LR คุณภาพ WCC คุณภาพ และศูนย์เด็กเล็กคุณภาพ เพื่อใช้เป็นแนวทางดำเนินงานในการลดอัตรามารดาตาย   อัตราทารกตาย และภาวะคลอดก่อนกำหนด
    2. ได้นำแนวทางการฝากครรภ์แนวใหม่ตามข้อเสนอแนะของ WHO ตามบริบทของประเทศไทยมาใช้ โดยการสนับสนุนของคณะกรรมการอนามัยแม่และเด็ก จังหวัดอุดรธานี พ.ศ. 2557 โดยให้การดูแลรักษาสตรีตั้งครรภ์ตามความเสี่ยง 4 ประเภท คือ เสี่ยงน้อยมาก (very low risk) เสี่ยงต่ำ (low risk) เสี่ยงสูง (high risk) และเสี่ยงสูงมาก (very high risk)
    3. พัฒนาคุณภาพการดูแลรักษาทารกเกิดก่อนกำหนด
      1. พัฒนาศักยภาพเครือข่ายทารกแรกเกิด และเพิ่มทักษะการดูแลภาวะเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนด รวมทั้งการดูแลทารกเกิดก่อนกำหนด
      2. พัฒนาแนวทางการดูแลทารกเกิดก่อนกำหนด ได้แก่ โครงการป้องกันภาวะอุณหภูมิกายต่ำ โครงการลดอุบัติการณ์ภาวะหายใจลำบากในทารกเกิดก่อนกำหนด โครงการลดโรคจอตาเจริญผิดปกติในทารกเกิดก่อนกำหนด รวมทั้ง   ความบกพร่องทางการได้ยิน
      3. เพิ่มประสิทธิภาพการส่งต่อ และการส่งกลับทารกแรกเกิด
      4. จัดหาอุปกรณ์สำหรับการดูแลรักษาสตรีตั้งครรภ์และทารกแรกเกิด
  4. พัฒนาระบบส่งต่อด้านสูติกรรมและกุมารเวชกรรม ปี พ.ศ. 2557 โดยการทบทวน และพัฒนาระบบส่งต่อ  เพื่อลดการส่งต่อออกนอกพื้นที่การดูแลของโรงพยาบาลแม่โซน
  5. พัฒนาการบริหารจัดการระบบส่งต่อ (tracking management) ในเรื่องการประสานงาน/    การส่งต่อ และการสร้างความเข้าใจกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในจังหวัดอุดรธานี
  6. จัดทำระบบรายงาน case near missed ทั้งในมารดาและทารกแรกเกิด เป็นประจำทุกเดือน
  7. กำหนดพื้นที่เพื่อการนิเทศติดตาม และการดูแลรักษาสตรีตั้งครรภ์และทารกแรกเกิด รวมทั้งการดำเนินงานของโรงพยาบาลชุมชนระดับแม่โซน
  8. ดำเนินงานป้องกันเชิงรุกในโรงเรียนและชุมชน เพื่อป้องกันการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น

ผลการดำเนินงาน พ.ศ. 2555-2557

ปัญหาและอุปสรรค

  1. ปัญหาด้านการบริหารจัดการ ซึ่งผู้บริหารต้องกำกับดูแลอย่างสม่ำเสมอ
  2. โรงพยาบาลในเครือข่ายเขตบริการที่ 8 ยังขาดการบูรณาการที่เป็นรูปธรรม
  3. บุคลากรน้อย ภาระงานมาก ทำให้ขาดความคล่องตัวในการทำงาน
  4. ข้อมูลที่สำคัญต่อการบริหารจัดการยังไม่ครบถ้วน เนื่องจากการบันทึกข้อมูลในระบบ 21/43 แฟ้ม ยังทำได้ไม่สมบูรณ์

ปัจจัยแห่งความสำเร็จ

  1. ผู้บริหารให้ความสำคัญในการพัฒนางานให้มีคุณภาพ และบริหารจัดการเพื่อลดอัตรามารดาตาย และอัตราทารกตาย
  2. บุคลากรทุกระดับให้ความร่วมมือในการพัฒนางานพัฒนาองค์ความรู้ และทักษะในการดำเนินงานอนามัยแม่และเด็กให้มีคุณภาพตามมาตรฐาน